'HIER. Zwart in Rembrandts tijd' in Museum Het Rembrandthuis

'HIER. Zwart in Rembrandts tijd' is een tentoonstelling over zwarte aanwezigheid in de 'Westerse' kunst en dan met de focus op en rondom Rembrandt van Rijn. "Zwarte mensen waren aanwezig in het 17e eeuwse Nederland. Hier, in de samenleving, in Rembrandts buurt én in de kunst."
In een aantal kunstwerken van Rembrandt spelen mensen van kleur de hoofdrol en dan niet karikaturaal, 'exotisch en primitief' of als 'slaafse'* figuranten. Nee, de zwarte modellen waren onderwerp op zich en in Museum Het Rembrandthuis kun je sinds 6 maart kennismaken met deze lange tijd onderbelichte tronies.
* tot slaaf gemaakte.

Kom, dan maken we een rondgang langs een 'kleurrijke' portrettengalerij.

1. Hendrick Heerschop, Koning Caspar, 1654 of 1659. Berlijn, Staatliche Museen Preussischen Kulturbesitz, Gemäldegalerie (uitsnede). 2. Zaaloverzicht. 3. Repro van Rembrandts 'Twee Afrikaanse mannen', 1661. 

En ik gebruik niet voor niks tronies - een woord dat nu een ietwat negatieve lading heeft - maar hier wel degelijk van toepassing. Je spreekt van een portret als het model bekend is; een naam heeft. Bij een anoniem hoofd spreek je van 'kop' of - in het Nederlands uit de 'Gouden' eeuw: een 'tronie'. Het waren vaak studies waarin een karakter of type werd neergezet.
En dat is hier gaande: de door Rembrandt van Rijn verbeeldde zwarte personen op de (tenminste) tien schilderijen, zes tekeningen en zes etsen zijn onbekend gebleven. En dat is opmerkelijk, want door onderzoek (van historicus Mark Ponte) weten we de namen van steeds meer zwarte bewoners van het wijkje tussen de Amstel en (toen de) Houtcoopers Burchwal, waar ook onze nationale schildertrots woonde. Jammer genoeg is het niet mogelijk gebleken om de namen te koppelen aan de afgebeelde zwarte personen. Die blijven dus naamloos.

In de eerste helft van de 17e eeuw vestigden zich in het uitdijende Amsterdam - toen al een snel groeiende migrantenstad* - ook mensen van Afrikaanse afkomst. In de buurt van de Jodenbreestraat ontstond een kleine concentratie van vrije zwarte mensen en Rembrandt moet deze personen dan ook 'naar het leven', dus natuurgetrouw geportretteerd hebben. Net zoals hij met veel mensen - van allerlei pluimage - deed. Hij als geen ander stond bekend om zijn levensechte, treffende manier van weergeven van 'gewone' mensen. Zijn naturalisme werd alom bewonderd. Hij penseelde mensen zonder gebruik te maken van clichés en zo ook zijn (Afro-Amsterdamse) stadsgenoten van kleur.
* Meer dan de helft van de huidige Amsterdammers heeft een migrantenachtergrond, net als in de tijd van Rembrandt (leer ik uit de catalogus).

meerstemmig of etnocentrisch?

In de expositie 'HIER. Zwart in Rembrandts tijd' wordt de vraag gesteld (én beantwoord) hoe kunstenaars in de eerste helft van de 17e eeuw mensen van kleur afbeeldden. Je krijgt er het hoe en waarom.

4. Gerard Dou, 'Tronie van een jongen met een tulband, ca. 1635, Landesmuseum, Hannover. 5. Rechts: Jan Lievens, 'Buste van een Afrikaanse vrouw', 1630 en links: 6. Rembrandt, 'Buste van een Afrikaanse vrouw', 1630. Amsterdam, Museum Het Rembrandthuis. 7. Jacob Adriaensz Backer, 'Zittende vrouw', ca. 1640. 8. Zaaloverzicht. 9. Jasper of Jeronimus Beckx, 'Portret van Dom Miguel de Castro', 1643. 

Wat valt op in de canvassen, etsen en tekeningen van Rembrandt en vele van zijn tijdgenoten? Het blijkt dat kunstenaars studies van zwarte (rol)modellen maakten en zij verwerkten die probeersels in hun uiteindelijke doeken. De geportretteerden zijn geen bijfiguren in een ondergeschikte positie en/of stereotypen, wel onderbelicht in de kunstgeschiedenis en vandaar deze vertoning. Mensen van kleur: op verschillende manier, maar levensecht en in verschillende rollen. Als individu. 

Een heel mooi voorbeeld is het schilderij dat 'Twee Afrikaanse mannen' heet (zie foto 3) en dat door Rembrandt in 1661 werd geschilderd. Jammer genoeg niet in 'levende lijve', maar wel als reproductie c.q. blow up te zien. En wel hierom: het canvas is ooit geschonken aan het Mauritshuis (legaat Abraham Bredius), met de dringende voorwaarde dat het doek nooit, maar dan ook nooit uitgeleend mocht worden (lekker dan...). Dus het hangt hoog en droog in Den Haag.

In de catalogus herinnert een foto aan een ander mooie en beroemde studie van 'kleurrijke koppen'. In 1615 schilderde Peter Paul Rubens het doek 'Vier studies van een zwarte man'* (Kon. Museum voor Schone Kunsten, Brussel). En ook hier kun je zien dat de schilder daadwerkelijk een zwart model 'voor ogen had' en niet afging op fantasie en (kwalijker) op vooroordeel.
* Volgens de online catalogus van het Belgische museum: 'Vier studies van het hoofd van een Moor'.

de kleur van de bril waardoor je kijkt

In de expositie zien we 17e eeuwse zwarte mensen, maar vanuit het witte perspectief. Zowel de kunstenaars, als het publiek dat de doeken onder ogen kreeg, waren wit. "Het zijn hun verwachtingen en verlangens die werden geschilderd" en te lezen in een van de artikelen in de bij de expositie uitgegeven catalogus.

Het gaat - om het nauwkeurig te formuleren - dus niet zozeer om beelden van zwarte personen, maar om "beelden van witten van zwarten. Beelden waarvan mensen van kleur zouden kunnen zeggen: over ons, zonder ons*."
* en deze rake uitspraak heb ik van Jan Nederveen Pieterse in 'Wit over zwart', 2009.

10. Links: Cornelis van Dalen (naar Govert Flinck), 'Zwarte courtisane', ca. 1650-1665 en rechts: Jan Visscher (naar Cornelis Visscher) 'Zwarte jongen met pijl en boog', ca.1645-1655. 11. Abraham Bloemaert, 'Man met een tulband en een schelp', 1620-1625. 12. Willem Duyster, Onbekende familie met zwarte bediende', 1631-1633. 13. en 14. Hollandse Meesters Her-Zien (een project van Jörgen Tjon A Fong): Jeangu Macrooy en Humberto Tan en (daaronder) Tania Kross.

En dat gegeven was reden om ook aandacht te besteden aan het 'HIER. en nu'. "In de hedendaagse kunst speelt zwart een heel andere rol dan in de zeventiende eeuw. Nu zijn er zwarte kunstenaars die reflecteren op hun identiteit. En als er zwarte mensen zijn afgebeeld, dan weten we wie het zijn. Van beide kanten is er zeggenschap, van maker en geportretteerde."

geen expositie over slavernij

Dit principe komt mooi naar voren in het (groeiende) project 'Hollandse Meesters Her-Zien'.  De tentoonstelling* van curator Jörgen Tjon A Fong van Urban Myth bestaat uit portretten in de stijl van Rembrandt en zijn tijdgenoten, waarbij prominente Bn'ers van kleur - Humberto Tan en Jeangu Macrooy, operazangeres Tania Kross e.a - in de huid kruipen van andere Hollanders van kleur, waarvan we op basis van historisch onderzoek dus weten dat ze in de zeventiende en achttiende eeuw in Holland leefden. (Zie foto 13 en 14).
* Op meerdere plekken zijn de werken te zien: In de Hermitage hangen er 13; in Het Rembrandthuis zijn verspreid over het museum 4 werken te ontwaren. 
Daarnaast zijn er in de expositie tien kunstwerken te zien van hedendaagse kunstenaars, zoals Iris Kensmil, Iriée Zamblé en Charl Landvreugd.

musea bekennen kleur

Speciale vermelding verdient het initiatief Musea Bekennen Kleur. 4 Maart jl. introduceerden twaalf musea* het samenwerkingsverband (de hoop uitsprekend dat meer kunsthuizen zullen volgen). Bovenal is het de bedoeling dat de kunstinstellingen kennis delen op het gebied van culturele diversiteit en inclusie. En die bundeling van krachten zal dan resulteren (naast een aantal andere voornemens) in een landelijk tentoonstellingsprogramma over slavernij en koloniale erfenis, een symposium, een kindertop en een manifest.
* Amsterdam Museum, Bonnefanten, Centraal Museum, Dordrechts Museum, Frans Hals Museum, Museum Arnhem, Museum Het Rembrandthuis, Rijksmuseum, Stedelijk Museum Amsterdam, Van Abbemuseum, Van Gogh Museum en het Zeeuws Museum.

15. Jaasir Linger, 'Familie zelfportret, 2019 (foto). 16. Zaaloverzicht.

In 2020 zijn er meer vertoningen waarin het werk van zwarte kunstenaars, de zwarte mens in de kunst(geschiedenis) en/of de zwarte cultuur centraal staat. Hoogtepunt wordt die in het Rijksmuseum: van 25 september tot en met 21 februari 2021: "Slavernij".
Meer weten over mensen van kleur in de 'Westerse' kunstgeschiedenis? Kijk dan eens op de (Engelstalige) tumblr-site People of Color in European Art History.
"Because you wouldn't want to be historically inaccurate."

-X-

KIJKWIJZER
HIER. Zwart in Rembrandts tijd in Museum Het Rembrandthuis is i.v.m. de coronocrisis verlengd tot en met 6 september 2020; boek voorafgaande aan je bezoek eerst een online ticket.
Bij de tentoonstelling is ook een catalogus te koop (€ 24,95) en een zgn. 'Zine', over de hedendaagse kunstenaars in de expositie (€ 9,95 en beide te koop in de museum- en webshop).

17. Hedy Tjin, 'Ilona', 2019 (viltstift geprint op doek).

Tekst en alle (iPhone)foto's: @miriamvandermeer | www.agreylady.nl, behalve foto-nummers 1, 4 en 6: zie bijschrift.

Martin Jarrie in Museum Belvédère in Heerenveen

Manger avec les yeux (oftewel eten met de ogen): zo luidt de titel van de expositie in het mooie Museum Belvédère in het Friese Heerenveen. Die naam van de tentoonstelling duidt op de door hem geportretteerde etenswaren, want Martin Jarrie is meester in het afbeelden van smakelijk ogende stukken fruit en groenten. Maar meer nog is deze benaming gebaseerd op een uitspraak van de Franse kunstenaar (en voor het gemak vertaald naar het Nederlands): "ik heb de schilderkunst met mijn ogen gegeten". Ik denk dan: zoals je ook een boek kunt verslinden.

Hoe dat zit? Kijk en lees mijn betoog over de presentatie van het werk van een 'verhalenverteller' pur sang.

1. Rode kool gesneden | 2018. 2. Een van de llustraties in een boek over bijenhouderij. 3. Zaaloverzicht. 4. Uit 'Hyacinthe et Rose' | 2010.

Een verhalenverteller. Mmmm? Een modewoord. Te pas en te onpas wordt iemand een 'storyteller' genoemd. Maar in dit geval wel toepasselijk, want Martin Jarrie* staat in de eerste plaats bekend als illustrator van (kinder-)boeken en artikelen in toonaangevende kranten en tijdschriften.
Martin Jarrie verbeeldt (fictie) en informeert (non-fictie) al tekenend en schilderend. Hij maakt bij een sprookje, essay, column of artikel de sfeerbepalende illustratie en zoals je hier kunt zien, is zijn beeldend vermogen bijzonder groot. Jarrie is gezegend met een ongeremde fantasie die gepaard gaat met een enorm schilderplezier (lees ik in het schrijven bij de expositie).
* In 1953 geboren - met de naam Jean-Pierre Moreau - als negende kind van keuterboerende ouders op het platteland van de Vendée in Frankrijk.

ongeremde fantasie en enorm schilderplezier

De tekeningen en schilderijen van Jarrie doen mij denken aan van die botanische prenten in oude boeken en schoolplaten met als onderwerp 'de kennis der natuur'. Die prentenboeken en platen waren schoolvoorbeelden van het zogenaamde 'aanschouwelijk' onderwijs ("Aanschouwelijk onderwijs berust op het beginsel, dat men den leerling in de gelegenheid stelt, door middel van eigen aanschouwing en onderzoek, van eigen waarneming derhalve, kennis op te doen", Bron: Oosthoek, 1916).

En die associatie is niet zo gek, want 'plaatjesboeken' staan aan de basis van Jarrie's kunstenaarschap. En dan niet van die mooie, vaak sprookjesachtige boeken zoals hij die zelf verluchtigt. Prentenboeken waarin tekst en illustraties elkaar aanvullen en samen een verhaal vertellen. Nee, als kind had hij weinig anders om zich in te verdiepen dan de catalogi van een postorderbedrijf voor agrarische producten, met daarin plaatjes van bloembollen, zaden en kweekgoed en allerhande 'boerse' gereedschappen. Al die illustraties en foto's van te bestellen items maakten een onuitwisbare indruk op het kind, dat van huis uit weinig of geen kunstzinnige aansporing of stimuli meekreeg.

1. Kolchoze | 2007. 2. Groente & fruitportretten. 3. Illustratie voor een artikel in een tijdschrift. 4. Zaaloverzicht. 5. Serie recente werken | 2019. 6. Zonder titel | 2019.

Met een niet te stuiten scheppingsdrang volgde de kunstenaar in de dop een opleiding aan een Franse kunstacademie, om daarna - puur voor het broodnodige op de plank - aan de slag te gaan als 'boek-verluchtiger'. Na zo'n tien jaar van hyperrealistisch tekenen en schilderen, ontwikkelde Martin Jarrie alsnog een meer persoonlijke en schilderachtige stijl. Met een heel eigen beeldtaal vol avontuur. Plat en daardoor ietwat naïef en altijd kleurrijk. Uniek en niet te missen.

boekverluchtiger

En al die werken hangen nu mooi te wezen in de tentoonstelling 'Manger avec les yeux' in Museum Belvédère. Het is een overzicht geworden van zijn charmante, eigenzinnige en vrolijkstemmende (gebonden én vrije) teken- en schilderwerk vanaf de jaren negentig. En hoewel Martin Jarrie in zijn vaderland Frankrijk al een bekende naam is, is hij nu voor het eerst in Nederland in een museale zetting te zien.

gecomponeerde beeldverhalen

En over het Heerenveense kunsthuis wil ik je graag wat meer vertellen. Mijn bezoek deze week was een allereerste kennismaking met Museum Belvédère (voor moderne en hedendaagse kunst) en wat is die naam goed gekozen. Want Museum 'Mooi uitzicht' ligt als een lange doos dwars op, en over een vaart die in de volksmond (en ietwat hoogmoedig) 'grand canal' wordt genoemd, maar ook wel Prinsenwijk*.
Het zwart-basaltstenen, langgerekte gebouw** heeft in het middendeel - waar het restaurant is gevestigd (dat hoog scoort in mijn 'grote-kroketten-op-brood-in-museumcafés-test) - en kijkend over het water, een weids panorama. Je kijkt uit op een landgoed met de voorname buitenplaats Oranjewoud. Ooit - in de 18e eeuw - lusthof van de Oranje Nassau's, oftewel ons koningshuis.
* wijk = watergang: een wijk werd gegraven voor de afwatering van het veen en de afvoer van de turf per schip. ** 104 meter lang en 13 meter breed.

Ecologisch ook, want in de ruime voegen tussen de enigszins bemoste natuurstenen platen op de buitenmuren, kunnen verschillende soorten vogels en vleermuizen die in het natuurgebied huishouden, een goed onderkomen vinden.

1. Looierijen in werking | 2012. 2. They had a dream. 3. Zaaloverzicht. 4. Illustratie uit 'La vie des gens'. 5. Struik-vrouw | Zondertitel | Steen-man | 3 huisjes | 2019. 6. Illustratie bij een artikel in een tijdschrift.

Het mooie museum* - waar moderne en hedendaagse kunst en het Fries historisch landschap elkaar ontmoeten - opende in 2004 haar deuren. Het was een langgekoesterde wens (al sinds de jaren vijftig) van drie mannen: Thom Mercuur, Sjoerd de Vries en Boele Bregman. Alle drie Fries tot in hun tenen en de laatste twee ook zelf kunstenaar. "Met name Thom Mercuur (kunstverzamel- en handelaar, curator, galeriehouder en uitgever) droomde al geruime tijd van het opzetten van een eigen museum, een grote 'kijkdoos' voor kunst. Na veel tegenslag is het hem gelukt en verwezenlijkte hij in samenwerking met de anderen zijn museum" (aldus W.), waarvan hij zelf de eerste directeur werd.
* In 2006 werd het verkozen tot BNA-gebouw van het jaar en dat is de belangrijkste Nederlandse architectuurprijs.

opvallend onopvallend

Een kijkdoos voor Friese kunst wel te verstaan, want speciaal daarvoor is Belvédère opgezet. In de vaste collectie veel werken van belangrijke Friese of Noord-Nederlandse kunstenaars of - toch op zijn minst - "geestverwanten" uit binnen- en buitenland. Want "voor de Friese kunstenaars wordt het museum een thuishaven: een plek die ze als eenlingen in de kunst nooit hebben gehad" verdedigt Museum Belvédère hun vaste collectiebeleid van 'Friese Kunstenaars Eerst'. En terecht natuurlijk, want als er ergens plaats zou moeten zijn, dan toch zeker in de eigen provincie.

in monumint foar kwetsberens

En nu moet ik eerlijk toegeven dat ik geen kenner ben van Friese kunst. Tenminste, het houdt niet over. Jan Mankes (1889-1920), die ken ik. Een geweldig kunstschilder. Belvédère heeft een grote verzameling en een deel daarvan zal in het najaar, onder de noemer 'Jan Mankes en de dieren' te zien zijn.
Naast een paar knappe staaltjes penseelkunst van Mankes, zag ik tijdens mijn bezoek ook mooi werk van Thijs Rinsema, Theo Lohmann, Lou Loeber en consorten. Maar - lekker boeiend - (niet!), want in de 1e week van maart wordt juist die vleugel omgebouwd voor een nieuwe expositie.

1. Jan Mankes | Sneeuwlandschap met sloot | 1913. 2. Lou (Louise Marie) Louber | Pier | ongedateerd. 3. Jeroen Allart. 4. Theo Lohmann | Tulpenveld | 1929.

Soit. Tot zover mijn relaas vanuit de 'pronkzaal van Friesland'. En ja, het vergt enige voorbereiding alvorens je vanuit de Randstad of het zuiden van het land en reizend met het OV, het fraaie museum in Heerenveen kunt bezoeken. Oftewel knudde met een rietje. Maar neem van mij aan: het is alleszins de moeite waard.
Ik sis dwaan!


-X-


KIJKWIJZER

• De expositie 'Manger avec les yeux' is te zien tot en met 5 april 2020 - verlengd t/m 28 juni 2020
• Martin Jarrie wordt in Nederland vertegenwoordigd door Adoráble Art+Design in Den Haag; 
• Bij de expo is ook een prentenboekwerk (aka catalogus) te koop met tekst van gastconservator Hans Boer. De prijs is € 19,95 (in de museumwinkel en online);
• Vanaf 7 maart ook in Museum Belvédère: 'Relaties & Contrasten', een vertoning met de verzameling van Galerie Collection d’Art in Amsterdam. Tussen 1969 en 2004 exposeerde en verzamelde Cora de Vries en haar (in Friesland geboren) echtgenoot Hans talloze kunstenaars. Te zien zullen zijn: (o.a.) Willem de Kooning, Armando, Eugène Brands, Constant, Karel Appel, Jan Schoonhoven, JCJ Vanderheyden en Bram Bogart;
• De bereikbaarheid van Museum Belvédère met het openbaar vervoer is dus wel een dingetje (zeg maar). Ik adviseer je dan ook om eerst even de bezoekersinformatie te raadplegen en als het ff kan (...) reserveer dan OV-fietsen bij station Heerenveen.

Tekst en alle (iPhone) foto's: @miriamvandermeer | www.agreylady.nl (laatste foto: @museumbelvedere).

'In the Picture', Vincent van Gogh en anderen in het Van Gogh Museum

Je kunt er ook in doorschieten en dan is er sprake van een ziektebeeld, namelijk (chronische) 'Selfitis'. Met die term wordt de obsessieve drang tot het maken van selfies aangeduid. Vincent van Gogh maakte er - zover bekend - vijfendertig. Dat is te zeggen? Er zijn 35* tekeningen en schilderijen bewaard gebleven waarop hij zichzelf te kijk zette.
* soms lees ik ook 38. Dus iets tussen de 35 en 38: laten we het daarop houden...

In het Van Gogh Museum is sinds 21 februari de tentoonstelling 'In the Picture' te bewonderen en de vertoning "vertelt verhalen over identiteit en imago, in 77 portretten van en door kunstenaars". Ik stond eerder deze week oog in oog met Vincent van Gogh (meerdere keren zelfs), met Gustave Courbet, Thérèse Schwartze, Edvard Munch, Francis Bacon en anderen.

Hieronder volgt een celebrity smoelenboek. Kijk en lees je mee?

1. Vincent van Gogh, 'Zelfportret met verbonden oor', 1889. @The Samuel Courtauld Trust, The Courtauld Gallery, Londen. 2. Vincent van Gogh, Zelfportret, 1887. 3. Vincent van Gogh, Zelfportret met grijze vilthoed, 1887.

We gaan eerst even terug in de tijd om de geschiedenis van het kunstenaarsportret (= een portret ván een kunstenaar dóór een kunstenaar) te duiden. Een genre dat al eeuwenlang, vanaf de Egyptische en Griekse oudheid, onderdeel is van de beeldende kunst.
In de Middeleeuwen waren kunstenaars - beeldhouwers en schilders - nog 'gewone' ambachtslieden: vanaf de vroege Renaissance (15de eeuw) kregen ze steeds meer aanzien. Vanaf die tijd werden zij gewaardeerd en bewonderd om hun creatieve kwaliteiten en van daaruit ontstond er ook interesse in het kunstenaarschap an sich. Ze kregen heuse fangirls en -boys.
Net als nu (bij Facebook en Instagram) wilden de volgers weten met wie ze van doen hadden. Mensen raakten geïnteresseerd in het werk, maar ook in het leven én in het uiterlijk van de schilders en beeldhouwers. Vandaar dat die, als visitekaartje én als proeve van hun bekwaamheid portretten van zichzelf gingen maken. Et voila: daarmee was het zelfportret als zelfstandige categorie geboren.

do-it-yourselfie

Het was ook niet ongebruikelijk dat de kunstenaar zichzelf een plekje gunde in zijn eigen werkstuk. Beroemd is het huwelijksportret dat Jan van Eyck maakte van het echtpaar Arnolfini (1434), met daarin het zelfportret van de schilder. Zijn gedaante is te bespeuren in de spiegel aan de wand, alsof hij getuige was bij het huwelijk. Rembrandt verwerkte zijn zelfportret - als ware het een signatuur, in enkele vroege historiestukken. Architect Pierre Cuypers liet rond 1885 zijn beeltenis aanbrengen - hij voerde het niet zelf uit - aan de buitenkant van het door hem ontworpen Rijksmuseum.

kunstenaarsportret

"In de loop van de 19de eeuw wordt het portret als genre steeds populairder. Daarbij is er een groeiende interesse in de kunstenaar als creatief genie", met als gevolg dat het zogenaamde 'kunstenaarsportret' een enorme hit werd.

1. (Links) Thérèse Schwartze, Portret van Lizzy Ansingh, 1902 en (rechts) Anton Mauve, Zelfportret, ca. 1884-1888. 2. Jan Verkade, Zelfportret, 1891-1894. 3. Thérèse Schwartze, Zelfportret met palet, 1888. 4. John Singer Sargent, Carolus-Duran, 1879. 5. (Links) Paula Modersohn-Becker, Zelfportret met barnstenen ketting, ca. 1905 en (rechts) Helene Schjerfbeck, Zelfportret zwarte achtergrond, 1915. 6. Emily (Milly) Childers, Zelfportret, 1889.

En dat is precies het moment waarop wij instappen: in het Van Gogh Museum geven de ruim zeventig portretten "een veelzijdig beeld van de rijkdom aan zelfportretten en portretten die kunstenaars van elkaar maakten" in de periode van 1850 tot 1920. Maar er is ook werk van recentere datum. 

zien en gezien worden

De motieven om een zelfportret te maken lopen uiteen. Soms werd of wordt zo'n kunstenaarsportret in opdracht gemaakt, soms dient het als studiemateriaal, is het aanleiding tot zelfonderzoek, -expressie en -reflectie of dient het als middel om te experimenteren met verschillende stijlen. Zo ontstond er een aantal 'kunstenaarstypen'. Denk aan de bohémienne artiest of de societyschilder.
En niet onbelangrijk: jezelf als onderwerp nemen is wel zo goedkoop en je hebt altijd een plooibaar en gewillig model voorhanden. Als teken van hun vriendschap maakten kunstenaars vaak ook portretten van elkaar.

(selfie)psychologie van de koude grond

Daarnaast is een zelfportret een momentopname én een eerste indruk waarmee wij de toeschouwer willen tonen hoe wij ons zelf zien, en bovendien en belangrijker, hoe wij gezien willen worden. Dat geldt heden ten dage ook voor de doorsnee do-it-your-selfie. En wanneer het een eerlijke voorstelling van zaken geeft (dus niet de duck faces van 'beauty influencers'), dan toont het een glimp; een spoor van iemands innerlijk. Van zijn of haar ziel. Soms zijn het hele moedige en eerlijke verbeeldingen van de gemoedstoestand en psyche van de geportretteerde. De verbeelder geeft openheid van zaken.

En wie kent hem niet: rode baard, groene ogen, hoge jukbeenderen, vaak serieus en - in sommige gevallen - een verwilderde blik. Dus niet voor niks geprogrammeerd in het Van Gogh Museum: heel vaak toonde Vincent van Gogh zich heel weerloos en gevoelig op het doek.

1. Camille Pissarro, Portret van Cézanne, 1874. 2. John Russell, Vincent van Gogh, 1886. 3. Zaaloverzicht. 4. Mina Carlson-Bredberg, Zelfportret, 1899. 5. Vincent van Gogh, Zelfportret als schilder, 1997-1888. 6. Chaïm Soutine, Zelfportret, ca. 1918. 

Centraal in de expositie staat 'Zelfportret met verbonden oor' uit 1889 (en al enige tijd te leen van The Courtauld Gallery in Londen). "Dit iconische schilderij van Vincent van Gogh met een verband om zijn hoofd, toont een kwetsbare en tegelijk krachtige kunstenaar: hij had het moeilijk en tóch bleef hij schilderen. Het canvas vertelt iets over de identiteit, het imago, de zelfbeschouwing en het lijden van de kunstenaar."
Ook te zien is het recentelijk daadwerkelijk aan Van Gogh toegeschreven 'Zelfportret' (ook) uit 1889 en eigendom van het Nasjonalmuseet in Oslo. De kunstenaar maakte het toen hij herstelde van een zware psychose. Op dat moment nog net niet over 'de rand gevallen': niet veel later met fatale afloop (zijn zelfdoding).

lijden voor én door de kunst

Iedereen herkent Vincent van Gogh in één oogopslag en dat is dan gebaseerd op het beeld dat de schilder van zichzelf gaf. Door de vele openhartige brieven die hij schreef én door zijn zelfportretten. Want er is maar één foto van de getroebleerde, maar geniale kunstenaar. Het Van Gogh Museum bezit een portretfoto van Vincent op 19-jarige leeftijd (dus uit 1873). Het is een opname van een jongeman in een net pak met een, door zijn gefronste wenkbrauwen, serieuze aanblik.

grote namen en nieuwe gezichten

Veel kunstenaars raakten geïnspireerd door Van Goghs zelfportretten. Vandaar ook dat er plaats is ingeruimd voor penseel-artiesten die hun waardering hebben laten blijken door zelf aan de slag te gaan met het kunstenaarsportret. Je ziet bijvoorbeeld werk van de Iers-Britse Francis Bacon en 'onze' Emo Verkerk, die de enige foto van Vincent als thema nam voor zijn doek genaamd 'Vincent als filiaalmanager (2015).
En hoera! In de tentoonstelling ook dertien gezichten van of door vrouwen, waaronder Thérèse Schwartze en Charley Toorop.

En waarom dan niet het thema doorgetrokken? In het trappenhuis hangen 66 fotoportretten van leerlingen van Amsterdamse scholen: een project in samenwerking met kunstenaar Maarten Bel. Loop ook even door naar de bovenste etage - naar het prentenkabinet - want daar vind je allerhande kunstenaarsportretten op papier.

1. Vincent van Gogh, Zelfportret met strohoed, 1887. 2. Jean-Léon Gérôme, Werken in marmer, of De kunstenaar die Tanagra beeldhouwt, 1890. 3. Zaaloverzicht. 4. Francis Bacon, Studie voor 'Portret van Van Gogh IV', 1957. 5. Rainer Fetting, Van Gogh, 1980. 6. Francis Bacon, Eerbetoon aan Van Gogh, 1960. 

En tot slot: voor de kunstenaars gold (en geldt) dat als je stiekem hoopt onsterfelijk te worden, dan is een zelfportret daarvoor natuurlijk een uitstekend middel.

Vandaar een paar selfie-tips van een beautyblogger! (1) Fotografeer jezelf nooit recht van voren. Dat maakt je gezicht plat; (2) Zorg dat je je smartphone een beetje boven je hoofd houdt; (3) Zorg voor voldoende licht; (4) Doe je kin een heel klein beetje omlaag (maar pas op voor de onderkin); (5) Zet je flits uit; (6) No duck face (dat is zóóó 2010...) en tot slot (7) Adem in, en daarna vooral ook weer uit. 

-X-

In verband met de coronacrisis is de tentoonstelling verlengd tot 30 augustus 2020. Kijk op de website van het Van Gogh Museum voor bezoekersinformatie!

• want LET OP! Tickets voor het Van Gogh Museum (ook voor personen met een Museumkaart) zijn alleen online te bestellen: tickets.vangoghmuseum.nl.

1. Emo Verkerk, Vincent als filiaalmanager, 2015. 2. Ook aandacht voor de films waarin Vincent van Gogh de 'hoofdrol' speelde. Hier het affiche voor 'Lust for Life' (Franse editie), 1955 (met de recent overleden acteur Kirk Douglas in de rol van Van Gogh). 3. Guillaume Bruère, 12.09.2019 (No. 1-9), 2019.

Tekst en alle (iPhone)foto's: @miriamvandermeer | www.agreylady.nl, behalve de eerste (zie bijschrift).

Bronnen: cultuurwijzer, het blog van Else Kramer (v.w.b. de selfie-tips).